Emily Dickinson napisała kiedyś, że nie zna niczego pod słońcem, co miałoby taką moc jak słowo i że czasami pisze jakieś i patrzy na nie, aż to słowo zaczyna świecić.1 Przyglądam się czasem słowom i wyrażeniom. Wyrażenia również da się rozświetlić: reality leaves a lot to the Imagination. Rzeczywistość pozostawia wiele do wyobrażenia.
To leave a lot to be desired (to be much worse than you would like)
Rozumienie idiomatycznego sensu słów i idiomatycznego znaczenia wyrażeń predestynuje do metaforyzowania, stymuluje do tworzenia i rozumienia przenośni, zachęca do posługiwania się metaforą. Parafrazowanie jest formą interpretacji, bo przekładając cudze wyrażenia (frazy) na własny język wybieramy (do)określone warianty słów. Niekiedy parafrazujemy czyjąś wypowiedź po to, by sprawdzić czy jesteśmy na tej samej stronie. Wspominam o tym dlatego, że chcę skierować reflektor na przenikanie się języka mówionego ze słowem pisanym. Zdarza się, że „rozumujemy” porcjami tekstu (np. nowy rozdział w życiu), że „słyszymy” interpunkcję i że „myślimy” o utrwalonej werbalizacji jak o komunikacyjnej kotwicy. Indywidualne i grupowe „słowniki” przypisują słowom dodatkowe znaczenia. Okrągłymi słowami lub zdaniami określamy eufemistyczne, niejasne lub pokrętne wyrażenia, które przypominają „owijanie w bawełnę”.
Uważam, że okrągłe słowa są jak stereotypy, streszczenia, uogólnienia, przybliżenia lub pełnią funkcję oczywistszego odpowiednika, „tańszego” (skromniejszego?) zamiennika. Zgadzam się z tym, że mają przeważnie negatywną konotację2 (trzeba się postarać, by miały neutralną lub pozytywną). Zaokrąglając słowa upraszczamy je, idziemy na kompromis z wyobrażeniami o ich odbiorcach (np. na temat gustu lub kompetencji). Rozcieńczamy wtedy wypowiedź, zmniejszamy jej gęstość lub zwiększamy objętość. Ta obróbka może służyć laniu wody, ale może służyć również jakiemuś „ideałowi”. Pięknu? Na przykład pięknu komunikacji, retoryki lub erystyki.
Słowami możemy się też ładnie przedstawić.
* * *
Dickinson potrafi spojrzeć na piękne słowa jak na ostrza oraz dostrzec jak niecnie mieni się ich błysk i że każde z nich odsłania nerw lub igra z kością. Centralnymi wątkami wiersza She dealt her pretty words like Blades są granice zdrowotnej wytrzymałości i optyka wyzuta z empatii, percepcja pozbawiona świadomości raniącej mocy słów. Nieintencjonalne naruszenia w obszarze języka bywają niewidoczne z perspektywy słowotoku.
She dealt her pretty words like Blades
She dealt her pretty words like Blades —
How glittering they shone —
And every One unbared a Nerve
Or wantoned with a Bone —
She never deemed — she hurt —
That — is not Steel’s Affair —
A vulgar grimace in the Flesh —
How ill the Creatures bear—
To Ache is human — not polite —
The Film upon the eye
Mortality’s old Custom —
Just locking up — to Die.3
Połączenie cielesnych manifestacji ze słowami, które emocjonalnie okaleczają, eksponuje psychosomatyczny fenomen i prowadzi do… zgonu. Wulgarny grymas w ciele jest zwiastunem tego, co śmiertelność ma w zwyczaju.
Pisanie wymaga czasem od piszących lingwistycznej gimnastyki i intelektualnej ekwilibrystyki. „Okrągłe słowa” to co innego niż „piękne słowa”, bliżej im do tak zwanej „łasiczej” mowy (ang. weasel word), ale — umówmy się — każda pisząca osoba ma swój język. Dostosowywanie języka do odbiorcy (lub odbiorców) bywa kłopotliwe z wielu powodów, ale to raczej wątek do rozważenia w osobnym eseju. Zmierzam już do brzegu.
Famous last words
Wyrażenie „okrągłe słowa” może przybrać formę oceny, ale może też pełnić funkcję polecenia. Zostałem kiedyś poproszony o napisanie czegoś okrągłymi słowami (literalnie) i zdarzyło mi się powiedzieć, że ktoś mówił okrągłymi zdaniami. Nie tylko ja mam wpływ na to, czy wyrażenie „piękne słowa”, które wyrażę ironicznym tonem, będzie czytelne. Przyglądam się teraz szelmowskiej frazie famous last words.
PS. Refleksja sprzed dwunastu lat (wciąż aktualna): https://szkup.pl/refleksja-nad-slowem/
PPS. Ciąg dalszy nastąpi.